Từng bị xem là dòng nhạc kén người nghe, rap Việt đã có bước nhảy vọt sau năm 2021 nhờ sự thành công của các chương trình thực tế như Rap Việt và King of Rap. Từ chỗ chỉ góp mặt vài câu trong các bài hát pop, nhiều rapper đã khẳng định được tên tuổi và tạo ra những bản hit thu hút hàng chục triệu lượt xem trên các nền tảng trực tuyến. Rapper Binz từng nhận định, rap không chỉ là một thú vui của giới trẻ mà còn có thể trở thành văn hóa của cả một thế hệ. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này cũng kéo theo không ít hệ lụy.
Vào cuối tháng 10 vừa qua, một loạt cơ quan chức năng như Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04), Công an TP.HCM, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM đã có động thái nhắc nhở các nghệ sĩ về việc sử dụng ca từ phản cảm. Các trường hợp này chủ yếu thuộc giới rap, bao gồm Andree, Tinle, B Ray, Hiếu Thứ Hai và Pháo. Sự việc này đã làm dấy lên những tranh luận về trách nhiệm và hoạt động của các rapper.
Rap du nhập vào Việt Nam từ đầu những năm 2000 thông qua các kênh âm nhạc quốc tế như MTV và các băng đĩa của các nghệ sĩ như Eminem, 50 Cent hay Snoop Dogg. Phương CD và First Love, hai rapper gốc Việt, đã tạo ra những sân chơi đầu tiên cho cộng đồng người Việt yêu rap tại Đức. Thời kỳ đỉnh cao, nhóm rap GVR của họ đã thu hút nhiều tên tuổi như Lee7, Andree, DSK, Zolek, Nah, VietDragon, Lil Shady, Rhymastic và B-Ray. Lúc này, các rapper chủ yếu sinh hoạt trong phạm vi nhỏ, mang tính underground. Sau đó, các diễn đàn trực tuyến đã tạo ra một không gian rộng lớn hơn.
Từ khoảng năm 2006 đến nay, lời rap trở nên đa dạng và táo bạo hơn, đề cập đến các chủ đề xã hội, tiền bạc và tình dục. Các rapper công khai công kích nhau qua các trận “rap beef” (đối đầu bằng rap) giữa VietDragon – Nah, Acy – Rhymastic, B Ray – Rhymastic, B Ray – Rich Choi, với ngôn ngữ khá nặng nề.
Nhiều bài hát như “Fever” (tlinh), “Phiếu bé ngoan” (Yanbi) đề cập đến chuyện tình dục. Bài “Censored” (Chị Cả) viết về quan hệ loạn luân. Các bài “Con cáo và chùm nho” (MC ILL), “Tượng” (Rhymastic) chứa nhiều câu từ thô tục. Trong bài “Mất trí nhớ” (được cho là công kích Rhymastic), Torai9 đã cảnh báo ngay từ đầu rằng “Bài nhạc này không dành cho trẻ em, không dành cho người không thích nghe chửi thề”. Các bài “They Said”, “Krazy”, “Nguyên team đi vào hết” (Binz), “Kẹo” (Andree) bóng gió về việc sử dụng chất cấm. Ngay cả Đen Vâu, một rapper nổi tiếng với những ca khúc truyền cảm hứng, cũng từng gây tranh cãi về cách đặt tên bài “Anh đếch cần gì nhiều ngoài em”.
Việc rap Việt có ca từ phản cảm đã tồn tại trong nhiều năm và được xem như một đặc thù của thể loại này, vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa đường phố Mỹ.
Rap, viết tắt của “Rhythm and Poetry” (nhịp điệu và thi ca), là một hình thức biểu đạt bằng lời nói có nhịp điệu và vần điệu, thường được đọc trên nền nhạc (beat). Trong rap, trọng tâm nằm ở flow (nhịp đọc), lyrics (ca từ) và delivery (cách thể hiện cảm xúc, năng lượng). Ở nước ngoài, rap mang tinh thần tự do tuyệt đối, cho phép nghệ sĩ nói lên mọi điều họ muốn, từ các vấn đề xã hội, chính trị đến cảm xúc cá nhân. Tính đối kháng cũng là một đặc trưng của rap. Các màn “rap battle” hay “rap diss”, nơi các rapper đối đầu bằng ngôn từ, thể hiện bản lĩnh và kỹ năng chơi chữ. Ngoài ra, rap còn đề cao sự sáng tạo ngôn ngữ thông qua cách gieo vần điệu.
Ở các khu ổ chuột, điển hình là khu Bronx, New York vào những năm 1970-1980, rap được xem như tiếng nói của người Mỹ gốc Phi nghèo khó ở thành thị. Họ rap để phản ánh cuộc sống bất công, nơi đầy rẫy tội phạm, nạn phân biệt chủng tộc và áp bức. Ngôn từ họ sử dụng thuộc về văn hóa đường phố, vốn đầy tiếng lóng, chửi thề và cách nói mạnh bạo.
Theo một nghiên cứu năm 2009 của Jon A. Yasin, Cao đẳng cộng đồng Bergen, trước những năm cuối thập niên 1980, ngôn ngữ hip hop ít sử dụng từ ngữ thô tục. Tuy nhiên, kể từ khi nhóm N.W.A. và album “Straight Outta Compton” (1988) ra mắt với nhiều từ tục tĩu nói về cuộc sống đường phố ở Los Angeles, việc này ngày càng trở nên phổ biến.
Một nghiên cứu của Đại học Warwick, Anh năm 2021 chỉ ra rằng rap là thể loại có tần suất sử dụng các từ ngữ thô tục cao nhất. Đây được xem là một phần bản sắc của thể loại và có thể được dùng như một cách để thu hút sự chú ý.
Do đó, khi chương trình Rap Việt mùa ba yêu cầu “Lời rap sử dụng từ ngữ văn minh (không dung tục, mày – tao, 18+)”, nhiều người hâm mộ cho rằng quy định này quá khắt khe, bởi rap vốn đề cao chất bụi bặm, sự gai góc và cái tôi của rapper. Tuy nhiên, theo nhiều khán giả, khi đã bước từ sân chơi underground ra mainstream (âm nhạc chính thống), rapper cần có trách nhiệm hơn với những gì mình viết ra thay vì giữ lối tư duy “thích gì nói nấy”.
Việc kiểm duyệt lỏng lẻo cũng tạo điều kiện cho nhiều bài rap tục tĩu dễ dàng lan truyền. Tiến sĩ Hoàng Duẩn, Phó trưởng khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật (Đại học Văn hóa TP.HCM), so sánh rằng trong thời kỳ album vật lý còn phổ biến, mọi thứ được kiểm tra rất kỹ lưỡng và cần giấy phép của cơ quan chức năng. Ngày nay, các nghệ sĩ dễ dàng đăng tải sản phẩm lên các nền tảng trực tuyến và mạng xã hội, và việc lên án thường chỉ diễn ra sau khi ca khúc đã được phát hành và có một lượng người xem nhất định. Ví dụ, năm ngoái, rapper tlinh chỉ gỡ ca khúc “Fever” sau khi đã bị lên án vì nội dung gợi dục.
Ông Duẩn cũng cho rằng việc ca từ phản cảm tràn lan là do nghệ sĩ thiếu ý thức trách nhiệm và dễ dãi với bản thân, bởi họ có một lượng fan ủng hộ lớn. “Các ca khúc tục tĩu chủ yếu hướng đến đối tượng trẻ, những người chưa đủ độ chín để nhận thức được ca từ nào là đúng, sai, hay vi phạm thuần phong mỹ tục. Văn hóa thần tượng cũng dẫn đến tình trạng ‘bệnh idol’ bất chấp của các em”, ông nhận định.
Nhiều khán giả cho rằng cần có những chế tài xử phạt mạnh mẽ hơn đối với các nghệ sĩ có sản phẩm vi phạm thuần phong mỹ tục. Hiện nay, đa số nghệ sĩ thường chọn cách ẩn hoặc gỡ sản phẩm khi vấp phải chỉ trích, và rất ít trường hợp bị phạt hành chính.
Gần đây nhất, vào ngày 28/10, Soobin, Binz và Rhymastic đã chủ động xóa một loạt bài hát về chủ đề ăn chơi như “They Said”, “Krazy”, “Thôi anh không chơi đâu”, “Luật anh”, “Vẽ khói”, “SS Swag”, “Chưa từng cheer ly”. Đại diện công ty quản lý của ba rapper này cho biết hành động này xuất phát từ việc theo dõi chủ trương mới của các cơ quan quản lý văn hóa, và trong thời gian tới, họ sẽ xây dựng và phát triển hệ thống sản phẩm âm nhạc theo ngôn ngữ riêng nhằm lan tỏa những thông điệp tích cực, góp phần thúc đẩy nền văn hóa Việt Nam phát triển lành mạnh và văn minh.
Một số ít trường hợp từng bị xử lý về nội dung ca từ bao gồm nhóm Rap Nhà Làm với sản phẩm xúc phạm tôn giáo (bị phạt 35 triệu đồng), và Chị Cả với bản “Censored” nói về quan hệ bố chồng – con dâu (bị phạt 45 triệu đồng).
Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, ủng hộ việc Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM ra văn bản nhắc nhở các nghệ sĩ có ca khúc lệch chuẩn. Ông cho rằng âm nhạc là một loại hình nghệ thuật có sức lan tỏa mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến nhận thức, cảm xúc và hành vi xã hội. Vì thế, việc nhắc nhở và định hướng nghệ sĩ, nhà sản xuất và các đơn vị tổ chức biểu diễn là điều cần thiết để xây dựng một môi trường lành mạnh, tôn trọng công chúng, đặc biệt là thanh thiếu niên.
“Mục đích không phải là hạn chế tự do sáng tạo, mà là để đảm bảo sự sáng tạo đó được đặt trong khuôn khổ các giá trị văn hóa, đạo đức, pháp luật và thuần phong mỹ tục của dân tộc”, ông Sơn nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy không phải rapper nào cũng sử dụng ca từ tục tĩu. Trong khoảng 10 năm trở lại đây, nhiều rapper như Double2T, Tiêu Minh Phụng, Mikelodic đã dần từ bỏ lối rap bắt chước thuần túy theo nhạc Âu Mỹ, và đưa nhiều chất liệu truyền thống Việt Nam vào âm nhạc. Đen Vâu cũng là một ví dụ điển hình với những bản rap về cuộc sống, tình yêu và triết lý sống, truyền tải những thông điệp tích cực. Các game show như Rap Việt, King of Rap, Anh trai say hi cũng có nhiều sản phẩm với ca từ văn minh, được công chúng yêu thích.
Admin
Nguồn: VnExpress
