Cuối tháng 10 vừa qua, TS Trần Ngọc Vĩnh, 34 tuổi, quê gốc Bắc Giang, hiện là nghiên cứu viên tại Đại học Michigan, Hoa Kỳ, đã vinh dự nhận giải thưởng Quả cầu vàng năm 2025. Đây là giải thưởng thường niên do Trung ương Đoàn phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức, nhằm tôn vinh 10 tài năng trẻ khoa học xuất sắc nhất Việt Nam, có độ tuổi dưới 35.
TS Trần Ngọc Vĩnh là đồng tác giả của 8 bằng độc quyền sáng chế tại Hàn Quốc, chủ nhân của hàng chục bài báo khoa học được đăng trên các tạp chí thuộc danh mục Q1 (nhóm các tạp chí uy tín hàng đầu), cùng một số sách chuyên ngành trong lĩnh vực thủy văn.
Ít ai biết rằng, con đường đến với ngành thủy văn của anh Vĩnh lại bắt đầu từ một ngã rẽ bất ngờ. Năm 2009, sau khi không trúng tuyển vào ngành Toán Tin của Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, anh được phân vào khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học. Thời điểm đó, anh từng có ý định thi lại vì chưa thực sự hiểu rõ về ngành học này. Tuy nhiên, với suy nghĩ “ngành này ít người học, biết đâu cơ hội việc làm sẽ cao”, anh đã quyết định gắn bó.
Đến năm thứ hai, khi phải lựa chọn chuyên ngành, nhận thấy lớp Khí tượng có số lượng sinh viên đông đảo, anh Vĩnh đã đăng ký vào lớp Thủy văn. Những chuyến khảo sát thực địa tại nhiều tỉnh thành miền Trung, nơi thường xuyên phải hứng chịu những trận lũ lụt lớn, đã khơi gợi trong anh nỗi trăn trở về việc dự báo thiên tai và giảm thiểu thiệt hại. Như một mối duyên, điều này đã trở thành hướng nghiên cứu chủ đạo trong sự nghiệp học thuật của anh sau này.
Sau khi tốt nghiệp vào năm 2014, anh Vĩnh làm việc tại Trung tâm Động lực học Thủy khí Môi trường của trường. Ba năm sau, anh nhận được học bổng của Đại học Ulsan, Hàn Quốc, và trở thành nghiên cứu sinh ngành Xây dựng dân dụng.
Anh Vĩnh giải thích rằng, ở Hàn Quốc và hầu hết các quốc gia trên thế giới, không có ngành Thủy văn riêng biệt mà nó thường là một chuyên ngành nhỏ trong Xây dựng dân dụng, bởi lẽ việc nghiên cứu về thủy văn hay khí tượng đều hướng đến mục tiêu xây dựng và phát triển bền vững. Vì vậy, hướng nghiên cứu của anh vẫn tập trung vào lĩnh vực Thủy văn.
Thời gian đầu ở Hàn Quốc, anh Vĩnh gặp không ít khó khăn do sự thay đổi về môi trường sống, văn hóa và ngôn ngữ. Tuy nhiên, anh luôn tự động viên bản thân rằng mọi thứ sẽ dần ổn định.
Trong suốt 5 năm tại đây, anh đã miệt mài làm việc 14-15 tiếng mỗi ngày. Anh chia sẻ rằng niềm đam mê nghiên cứu và lập trình đã giúp anh cảm thấy thoải mái với công việc này.
Đến năm 2022, anh Vĩnh quyết định tìm kiếm cơ hội tại Hoa Kỳ. Sau khi nộp gần 20 hồ sơ, anh nhận được chấp nhận từ hơn 10 trường đại học. Cân nhắc các yếu tố như thứ hạng, môi trường sống và hướng nghiên cứu, anh đã chọn Đại học Michigan, một trong những trường công lập hàng đầu của Mỹ.
Tại đây, anh Vĩnh đảm nhận vị trí trưởng nhóm nghiên cứu tại Khoa Kỹ thuật Xây dựng và Môi trường. Đề tài đầu tiên do anh dẫn dắt là “Trí tuệ nhân tạo nâng cao độ chính xác, độ tin cậy và giá trị kinh tế của các dự báo lũ lụt trung hạn quy mô lục địa”, đã được hoàn thành vào năm 2023.
Nhóm của anh đã phát triển một khung mô hình mới, kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo (AI) và mô hình dự báo lũ hiện tại của Mỹ – National Water Model (NWM), nhằm giảm thiểu sai sót trong lập trình dự báo lũ lụt và đưa ra những dự đoán chính xác hơn.
Với vai trò là tác giả chính, anh Vĩnh tập trung vào việc thu thập, xử lý dữ liệu đầu vào về khí tượng (mưa, nhiệt độ, gió,…), dòng chảy lũ, dữ liệu mô phỏng từ NWM; thiết kế khung nghiên cứu tổng thể, xây dựng các kịch bản mô phỏng để đánh giá hiệu quả của mô hình; chủ trì viết bản thảo và tham gia phản biện. Anh cũng chịu trách nhiệm thiết kế, lập trình, huấn luyện mô hình AI thử nghiệm trên toàn lãnh thổ Hoa Kỳ với hơn 42.000 sự kiện lũ.
Kết quả của công trình này đã được công bố trên 33 tạp chí quốc tế, chủ yếu là các tạp chí hạng Q1, tiêu biểu như AGU Advances – tạp chí hàng đầu của Liên hiệp hội Địa vật lý Mỹ.
Anh Vĩnh khẳng định rằng mô hình này giúp nâng cao độ chính xác trong việc dự báo lũ trung hạn (từ 1 đến 10 ngày), từ đó cải thiện hiệu quả của việc lập kế hoạch, ứng phó và giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt gây ra. Với khả năng tính toán nhanh chóng và tiết kiệm tài nguyên, mô hình có thể đưa ra dự báo cho gần 5.500 vị trí chỉ trong vài phút.
TS Vĩnh cho biết thêm, mô hình này có thể cung cấp các kịch bản dự báo xác suất – một yếu tố then chốt để đưa ra quyết định trong bối cảnh rủi ro cao, và có thể chạy trên các máy tính thông thường mà không cần đến siêu máy tính.
Một công trình khác mà anh Vĩnh tâm đắc là nghiên cứu về giải quyết ngập lụt đô thị, được đăng trên tạp chí Nature Cities. Nghiên cứu này chỉ ra rằng, cách thức thiết kế hệ thống thoát nước hiện tại chưa thực sự tối ưu, dẫn đến việc giảm thiểu ngập lụt đô thị không đạt được hiệu quả như mong đợi.
Chủ nhân của giải thưởng Quả cầu vàng 2025 mong muốn có thể ứng dụng những nghiên cứu của mình vào thực tiễn tại Việt Nam, giúp dự báo lũ lụt, đưa ra các giải pháp phòng chống, cũng như phục vụ cho việc thiết kế các công trình phòng chống thiên tai và tối ưu hóa hệ thống thoát nước lũ tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM.
Về vấn đề ngập lụt tại Hà Nội, anh Vĩnh gợi ý rằng có thể xem xét các giải pháp xử lý nước mưa, ví dụ như làm thế nào để thu thập hệ thống nước mưa một cách chủ động và tận dụng nguồn nước này. Bên cạnh đó, cần tính đến sự phân bổ lượng nước, tạo ra “nhiều cổ chai” thay vì chỉ một vài nút thắt cổ chai để thoát nước.
Anh Vĩnh chia sẻ: “Các giải pháp thường bắt nguồn từ những suy nghĩ có vẻ ngây ngô, nhưng tôi tin rằng nó sẽ mang lại hiệu quả nếu chúng ta đi đến cùng, dựa trên các dữ liệu khoa học và tính toán hợp lý.”
Hiện tại, TS Trần Ngọc Vĩnh đang tập trung nghiên cứu về dự báo lũ sông và lũ đô thị. Nhân dịp về Việt Nam nhận giải thưởng, anh đã ở lại hơn một tháng để kết nối với các nhà khoa học và các dự án liên quan đến dự báo khí tượng thủy văn, với mong muốn hợp tác nghiên cứu. Về lâu dài, anh mong muốn trở thành một nhà khoa học có dấu ấn trên bản đồ khoa học thế giới.
“Hiện tại, tôi nghĩ rằng Mỹ có những điều kiện thuận lợi hơn để phục vụ cho công tác nghiên cứu,” anh Vĩnh nói. “Tuy nhiên, nếu một ngày nào đó có cơ hội làm việc tại Việt Nam với các điều kiện phù hợp, tôi sẵn sàng trở về để làm việc và cống hiến.”
Anh hy vọng rằng Việt Nam có thể dần tháo gỡ một số rào cản để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà nghiên cứu, chẳng hạn như về hệ thống dữ liệu. Hiện nay, mỗi đơn vị thường có dữ liệu riêng và không phải lúc nào các nhà nghiên cứu cũng có thể tiếp cận được.
Ngoài ra, anh cũng mong muốn có các chính sách hỗ trợ tốt hơn cho các nghiên cứu cơ bản, đặc biệt là trong lĩnh vực Khoa học Trái đất, hoặc nhỏ hơn là Khí tượng thủy văn – những ngành có vai trò quan trọng nhưng lại chưa nhận được sự đầu tư tương xứng.
Admin
Nguồn: VnExpress
